ΤΟ ΙΕΡΟ ΤΗΣ ΘΕΑΣ ΔΗΜΗΤΡΑΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΕΡΝΑ ΣΤΟ ΝΕΟ ΜΟΝΑΣΤΉΡΙ

Οἱ λίγες μαρτυρίες" ποὺ ἔχουμε τοποθετοῦν τὴν Πρόερνα" στὰ σύνορα τῆς Φθιώτιδος ᾿Αχαΐας καὶ Φθιώτιδος, έτσι ώστε δὲν μπορεῖ νὰ ὑποστηριχθῆ μὲ βεβαιότητα, σὲ ποιὰ ἀπὸ τὶς δύο περιοχὲς ἀνήκει. Ο Στράβων την τοποθετεῖ στὸ φθιωτικό βασίλειο τοῦ ᾿Αχιλλέα, που περιελάμβανε καὶ τις δύο περιοχές. Ἡ ἀκμὴ ὅμως τῆς Πρόερνας σὲ μία ἐποχὴ ποὺ ἀκμάζει ἡ ᾿Αχαΐα ὑπὸ τὴν αἰτωλικὴ συμπολιτεία, ἐνῶ ἀντίθετα ἡ Φάρσαλος φθίνει, συνηγορεί γιὰ τὴν ἐξάρτηση τῆς πόλεως ἀπὸ τὴν ᾿Αχαΐας.

Τὴν παλαιότερη ένδειξη ζωῆς στὴν περιοχὴ αὐτὴ τὴ βρίσκει κανεὶς στὸν τραπεζοειδή προϊστορικό οἰκισμό «Ταψί», στο βόρειο ἄκρο τοῦ σημερινοῦ χωριοῦ Νέο Μοναστήρι, ἀριστερὰ τῆς ὁδοῦ Φαρσάλου - Δομοκού. Τὰ εὐρήματα τοῦ συνοικισμοῦ ἀνάγονται στὴν ἐποχὴ τοῦ χαλκοῦ, καὶ ἦταν μαζί μὲ τὰ ἐπιβλητικά λείψανα τοῦ ἑλληνιστικοῦ τειχισμούς – τὸ «γυναικόκαστρου – οἱ μόνες ἀρχαιολογικές μαρτυρίες ζωῆς, ὡς τὸ 1965, ὁπότε ἀνασκαφική έρευνα πλούτισε τὶς γνώσεις μας γιὰ τὴν προϊστορικὴ φάση τοῦ οἰκισμοῦ καὶ ταυτόχρονα μᾶς ἔδωσε στοιχεῖα γιὰ τὴ ζωὴ τῆς θέσεως αὐτῆς στὴν ἱστορικὴ ἐποχής. Ἔτσι σήμερα γνωρίζουμε ὅτι στὰ ἀρχαϊκὰ καὶ κλασσικά χρόνια ὁ λόφος αὐτὸς – ὁ προϊστορικός οἰκισμός «Ταψί– ὀχυρώθηκε καὶ ἀπετέλεσε τὴν ἀκρόπολη τῆς πόλεως. Τὰ σπίτια τοῦ οἰκισμοῦ τοῦ 4ου π.Χ. αἰώνα ἦταν ἀπλωμένα – όπως βεβαιώνουν τὰ ἀνασκαφικά ευρήματα – στὴν ἐπίπεδη ἐπάνω ἐπιφάνεια τοῦ λόφου καὶ στὰ νότια κυρίως κρά απολά του, όπου σήμερα βρίσκεται τὸ χωριά,

Παράλληλα ἡ ἔρευνα, ἡ ὁποία ἐντοπίσθηκε στὴ δυτική πλαγιὰ ἑνὸς λόγου στὰ νοτιοανατολικά ἔξω ἀπὸ τὴν ἀρχαία πόλη, ἔφερε στὸ φῶς εὐρήματα ἀπροαι δίκητα σημαντικά, ὅπως τὰ ὑπολείμματα ἑνὸς κτιρίου καὶ πλῆθος ἀναθήματα, κυρίως εἰδώλια, που βεβαιώνουν τὴν παρουσία στη θέση αὐτὴ ἑνὸς

Το κτίριο ποὺ ἀποκαλύφθηκε ἦταν ἕνα μακρόστενο οἰκοδόμημα μήκους 30 μ. καὶ πλάτους 6 μ., ποὺ χωριζόταν ἀρχικὰ στὸ ἐσωτερικὸ μὲ ἐγκάρσιους τοίχους σὲ δωμάτια σχεδόν τετράγωνα, ἐσωτερικῶν διαστάσεων 4,15 * 4,20 μ. Τὰ θεμέλια καὶ ἡ κρηπίδα τοῦ κτιρίου ἦταν λίθινα καὶ καθώς βρισκόταν στὴν πλαγιὰ τοῦ λόφου, ὅπου τὸ ἔδαφος παρουσίαζε ἀρκετή κλίση, οἱ ἐξωτερικοί τοίχοι του ἦταν ἐνισχυμένοι μὲ ὀγκώδεις πέτρες. Η μορφή αὐτὴ τοῦ κτιρίου ἀλλοιώθηκε σημαντικά ὅταν τὸ 1956 ἀνεγέρθηκε, ἀκριβῶς ἐπάνω ἀπὸ αὐτὸ, μία σύγχρονη οἰκία. Τότε καταστράφηκαν τὰ ἐσωτερικὰ χωρίσματα καὶ ἕνα τμήμα τῶν ἐξωτερικῶν τοίχων.

Το κτίριο που χρονολογεῖται στὸν 4ο π.Χ. αἰ. δὲν ἦταν τὸ πρῶτο στὴ θέση αυτή. Σε δύο σημεία διαπιστώθηκαν λείψανα παλαιότερου οἰκοδομήμα της ποὺ θὰ μποροῦσε νὰ χρονολογηθή – κατὰ τὸν ἀνασκαφέα – στὸ τέλος τοῦ 6ου ἡ στις ἀρχὲς τοῦ 5ου π.Χ. αἰ. Ἔχουμε λοιπόν στὴ θέση αὐτὴ δύο οἰκοδομικές φάσεις ἑνὸς ἱεροῦ, τὸ ὁποῖο ἀπὸ μιὰ ἀναθηματικὴ ἐπιγραφὴ καὶ ἀπὸ πολλούς τύπους τῶν πηλίνων εἰδωλίων που βρέθηκαν σ' αὐτό, ἀποδίδεται μὲ ἀπόλυτη βεβαιότητα στη Δήμητρα.

Τὰ δείγματα τῶν προσφορῶν τῶν πιστῶν στη θεότητα – τὰ περισσότερα πήλινα εἰδώλια – βρέθηκαν ἔξω ἀπὸ τὸ κτίριο καὶ παρουσιάζουν μεγάλη ποικιλία τύπων, πράγμα ποὺ ἦταν φυσικὸ γιὰ ἕνα ἱερό. Γιατί ἡ πανάρχαια τελετουργική πράξη τῆς προσφορᾶς δὲν ἀπαιτοῦσε τὰ ἀναθήματα νὰ έχουν αὐστηρά καθορισμένη μορφὴ σὲ σχέση μὲ τὴ θεότητα στὴν ὁποία προσφέρονταν. Έτσι έρμηνεύεται ἡ ποικιλία τῶν τύπων ποὺ παρουσιάζουν τὰ εἰδώλια ἑνὸς ἱεροῦ. Στὴν περίπτωση ὅμως τοῦ ἱεροῦ τῆς Πρόερνας ὀρισμένοι τύποι τῶν εἰδωλίων – γυναικείες προτομές, ὑδριαφόρες μορφές, κουροτρόφοι – πίζονται μὲ τὴ συγκεκριμένη θεότητα ποὺ λατρευόταν ἐκεῖ, τὴ Δήμητρα.

Επίσης τὰ πολυάριθμα πήλινα ομοιώματα ζώων, ὑποκατάστατα αὐτούσιας προσφορᾶς, καὶ κυρίως εἰδώλια χοίρων καὶ πλακίδια μὲ ἔντυπες παραστάσεις τῶν ίδιων ζώων σχετίζουν τὸ ἱερὸ μὲ τὴν ἴδια θεότητα. ᾿Ακόμη τὰ μικρὰ ἀναθηματικὰ ἀγγεῖα – κυρίως υδρίες – έχουν σχέση μὲ τὴ θεὰ καὶ ἰδιαίτερα ἡ ἀνεύρεση ἑνὸς κέρνου – ἀγγείου τυπικοῦ γιὰ τὴ λατρεία τῆς Δήμητρος - ἐπιβεβαιώνει τὴν ἀπόδοση τοῦ ἱεροῦ στη θεά.

Όμως, παρ' όλες τὶς πλούσιας ἐνδείξεις, τὴν ὀριστική λύση γιὰ τὴν ταύτιση τοῦ ἱεροῦ τὴν ἔδωσε μία ἀναθηματική ἐπιγραφή, ἡ ὁποία βρέθηκε μέσα στον χώρο του καὶ ἀναφέρει τὸ ὄνομα τῆς ἱέρειας τῆς Δήμητρος, ἡ ὁποία ἀφιερώνει τη στήλη στη θεά: ΕΛΕΦΑΝΤΑ ΑΝΔΡΑΓΑΘΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙ ΙΕΡΗ-ΤΕΡΟΥΣΑ.

Τέλος πρέπει νὰ προσθέσουμε ὅτι ἡ περιορισμένη ἀνασκαφική έρευνα ποὺ ἔγινε ἐκεῖ δὲν ἐπιτρέπει νὰ προσδιορίσουμε μὲ ἀπόλυτη βεβαιότητα τὸν χαρακτήρα τῆς θέσεως, ὅπου βρέθηκαν τὰ εἰδώλια. "Όπως εἶναι γνωστό, οἱ προσφορές ἦταν τοποθετημένες μέσα στοὺς ναούς ἢ στοὺς λατρευτικούς χώρους ἐπάνω σὲ ἔδρανα ποὺ ὑπῆρχαν κοντὰ στοὺς τοίχους. Στὸν ναὸ τῆς Δήμητρος στὴν Πριήνης ὑπάρχει κατά μήκος τῶν τοίχων τοῦ σηκοῦ ἕνα μαρμάρινο πόδιο ὕψ. 1,23 μ. καὶ πλ. 1 μ. Σε ορισμένα σημεῖα τοῦ ποδίου σώζονται οἱ τύρμοι γιὰ τὶς πλίνθους τῶν μαρμάρινων ἀγαλμάτων ποὺ ἦταν στημένα ἐκεῖ. Δίπλα σ' αὐτὰ θὰ πρέπη νὰ φαντασθοῦμε ὅτι ἦταν τοποθετημένα τὰ πήλινα εἰδώλια. Στὸ ἴδιο συμπέρασμα μᾶς ὁδηγεῖ ἡ ἀνασκαφὴ τοῦ ἱεροῦ παΐκουν πάλι στὴν Πριήνης: σώζεται ἕνα πόδιο κατὰ μῆκος τῶν τοίχων καὶ κατά τη διάρκεια τῆς ἀνασκαφῆς βρέθηκαν πολλὰ εἰδώλια ἐκεῖ δίπλα, πράγ μα που σημαίνει ὅτι τοποθετοῦνταν ἐπάνω στὸ πόδιο. Ένα τρίτο παράδειγμα γιὰ τὴ θέση τῶν εἰδωλίων στα ἱερὰ προσφέρει τὸ ἱερὸ τῆς Δήμητρος στη Μοργαντίνας, στην κεντρική Σικελία: σὲ ἕνα χῶρο τοῦ ἱεροῦ ὅπου ὑπήρχε βωμὸς ἀνακαλύφθηκε ένα ράφι καὶ ἐκεῖ φαίνεται ὅτι ἦταν τοποθετημένες πήλινες προτομές. Στὴν περίπτωση ὅμως τοῦ ἱεροῦ τῆς Πρόερνας ή ἀνεύρεση τῶν εἰδωλίων ἔξω ἀπὸ τὸ μακρόστενο κτίριο ενισχύει μᾶλλον τὴν ἄποψη ὅτι ἡ θέση που βρέθηκαν τὰ εἰδώλια ἦταν ἀποθέτης,

Τὰ ἀναθήματα τοῦ ἱεροῦ καλύπτουν τὸ χρονικό διάστημα ἀπὸ τὸ δεύτερο μισό του 6ου ὡς τις ἀρχὲς τοῦ 3ου π.Χ. αι. Τὰ περισσότερα ἀπὸ αὐτὰ ἀνήκουν στο τέλος τοῦ ὅου καὶ στὶς ἀρχὲς τοῦ 5ου π.Χ. αἰ. καὶ φαίνεται δι τι ἀντιπροσωπεύουν τὴν πρώτη φάση τῆς ζωῆς τοῦ ἱεροῦ, τῆς ὁποίας ἐλάχιστα ἀρχιτεκτονικά λείψανα έχουν ἐπισημανθή. Λιγότερα εἶναι ἐκεῖνα ποὺ θὰ πρέπη νὰ ἀνήκουν στη δεύτερη φάση καὶ χρονολογούνται στὸν 4ο π.Χ. αι. 'Η μὴ ὁλοκλήρωση τῆς ἀνασκαφικῆς ἔρευνας δὲν ἐπιτρέπει ὡστόσο νὰ ὑποστηρίξουμε μιὰ περίοδο ἀκμῆς τοῦ ἱεροῦ στὸ τέλος τοῦ 6ου καὶ στὶς ἀρχὲς τοῦ του π.Χ. 5αι., όπως ύποδηλώνει τὸ πλῆθος τῶν ἀναθημάτων,

Από την Αλεξάνδρα Δαφφα Νίκονανου

ΒΟΛΟΣ1973